افسانه سیزیفCamus, Albert
"خدايان هيچ فكر نكرده بودند كه هر بار كه سنگ سيزيف از بالاى كوه پايين مى غلتد صيقلى تر و صاف تر مى شود و حداقل گوشه اى از آن كنده مى شود، سنگ سيزيف هر روز كوچك و كوچكتر مى شود و هر بار راحت تر بالا مى رود. "
( اشتفان لاكر )
در «افسانه سيزيف» آلبركامو (Camus, Albert ) با اشاره به سرنوشت سیزیف زندگى ابزورد انسان را در دنيا به تصویر می کشد. خدايان سيزيف را به دلیل افشاگری محكوم مى كنند كه تا ابد سنگ بزرگى را به بالاى كوهى بکشاند و وقتى سنگ را به قله كوه مى کشاند سنگ دوباره به پائين مى غلتد. اما حالا سنگ بدلیل بارها و بارها پایین غلتیدن اندازه يك قرص شده و سيزيف آن را كنار كارت هاى اعتبارى توى كيف پولش مى گذارد و با آسانسور به طبقه آخر دفتر كارش مى رود و آخر وقت ادارى با آسانسور پايين مى آيد... اما مسئله اساسی همچنان باقی است. به قول کامو : «تنها يك مسأله فلسفى واقعاً جدى وجود دارد و آن هم خودكشى است. قضاوت درباره اين كه آيا زندگى به زيستن اش مى ارزد يا نه درواقع پاسخى به اين مسأله بنیادین فلسفى است»!
در واقع اندیشیدن به مرگ و اطمینان از اینکه روزی دیر یا زود ، خواه و ناخواه با آن روبرو خواهد شد به زندگى معنا مى دهد و انسان را از غرق شدن در گرداب پوچى و بی آیندگی مى رهاند. چون تنها چیز مقدر مرگ است و باقی تلاش انسان است برای ساختن .
آلبر کامو
سيزيفین افسانه سی ( Le Mythe de Sisyphe)
مترجم: حکمت حاجي زاده
هئچ نه يوخ، تپه يه، اوجايا قالخماق اوغروندا مبارزه انسان قلبيني دولدورماق اوچون کفايتدير. اودور کي، سيزيفي گرک بختيار ساناسان. آللاهلار سيزيفه جزا کسديلر کي، او، هوندور بير داشي داغين زیروه سينه قالديرسين، داشسا اورا چاتار-چاتماز تزه دن اوزواشاغي يووارلانميش اولسون. آللاهلار اونا دا امين ايديلر کي، يئر اوزونده خئييرسيز و هدر زحمت قدرينجه آغير جزا يوخدور.
هومره اينانميش اولساق، سيزيف بنده لرين ان عاغيلليسي، ان تدبيرليسييميش. آنجاق باشقا بير منبعيه گؤره، اونون اليندن غارت ده گليرميش. بورادا بير ضيديت گؤرمورم. سيزيفين جهننمين ابدي زحمتکئشي اولماسي باره ده چاتان بير سؤز دئيير. هر شئيدن اول اونو آللاهلاري سايا آلماديغينا گؤره قيناييبلار. سيزيف اونلارين سيرلريني عالمه بيان ائله ييرميش. آسوپون قيزي ائگيناني يوپيتئر قاچيريبميش. آتاسي قيزين بيردن-بيره يوخا چيخديغينا مات قاليب اؤز درديني سيزيفه دانيشير. سيزيف ده قيزين باشينا گله ني بيليرميش، شرط قويور کي، اگر آسوپ کورينف قالاچاسينا سو وئرسه، اونون ايشينه ياريماغا حاضيردير. سيزيف گؤيلرين غضبلي ايلديريميندان يئر اوزونده کي سويون برکتيني اوستون سايدي. بونون جزاسي جهننم عذابي اولدو. هومئر اوراسيني دا دئيير کي، سيزيف، سن دئمه، اؤلومون اؤزونو قانداللاييبميش. پلوتون اؤز سلطنتينه چؤکن کيمسه سيزلييه و سوکوتا گؤز قالديريب باخماغا دؤزمورموش. اوندا موحاريبه آللاهيني گؤندرير کي، اؤلومو اونون قنيمي نين چنگيندن خيلاص ائلسين.
اونو دا دئييرلر کي، سون نفَسينده سيزيف آرواديني سيناغا چکيبميش و حؤکمده بو اولموش کي، اؤلنده اونو تورپاغا تاپشيرماسينلار، جسديني ميدانين اورتاسينا توللاسينلار. سيزيفين جهننمه دوشمگي ده ائله بوراداندي. انسان شفقتينه ياد اولان بئله بير اطاعتدن غيظه گلميش سيزيف آروادينين درسيني وئرمک اوچون پلوتوندان مهلت ايسته يير. ائله کي قاييديب يئر اوزونو گؤرور، سولاردان ايچير، گونشين، دنيزين-داشين نفسيني اؤزله يير، بير داها کؤلگه لر دونياسينا قاييتماغا هوسي قالمير. آللاهلارين خبردارليغي، حده-قورخوسو کارا گلمير. لپه لري شيرين لهجه لي، تورپاغي گؤز اوخشايان بير کؤرفزين ساحيلينده اوزون مدت بئلَجه عؤمور سورور. آخير کي، آللاهلارين صبري توکه نير. مرکوري پيدا اولوب سيزيفين پئيسريندن ياپيشير، زورلا آپاريب جهننمه سالير، سيزيفين قيسمت داشيسا آرتيق بورادا اونو گؤزله ييردي.
ائله بورادان بلليدير کي، سيزيف آبزورد قهرماندير. اؤز ائهتيراسلاري، چکديگي ايضطرابلار دا بئله دير. آللاهلارا اعتيناسيزليغي، اؤلومه ميدان اوخوماسي و ياشاماق عشقي اونا چوخ باها اوتوردو-عبث يئره گوجنمه يه محکوم اولدو. فاني ائهتيراسلارين قيسمتي بو ايميش. دوزدو، سيزيفين جهننمده باشينا گلن غوغالاردان يئرلي-ياتاقلي خبريميز يوخدور. ميفلرسه ذهنيميزي اوياتماقدان اؤترو يارانيبدير. سيزيف دئينده آزمان بير داشي يئريندن قوپاريب ياماجا قالديرماق ايسته ين گريلميش بير بدن عاغليميزا گلير؛ قيج اولموش، بير اوزو ناهاموار داشا سؤيکک چؤهره، چامورلو يوکه ديرنميش چيگين، بودرک آياق و هر دفعه يئنيدن داشي يئريندن ترپتمه يه جهد گؤسترن، اوووجلاري تورپاغا بولاشميش اللر گؤزوموز اؤنونده جانلانير. و نهايت، اوزون-اوزادي، هم ده آهنگدار جهد-چابالار نتيجه سيز قالمير، اولي-آخيري بيلينمز زامان، سماسيز بير مکان ايچريسينده مقصده چاتيلير. و بير نئچه آن ايچينده همين داش داغين اتگينجه يومبالانيب دايانير، گرک تزه دن اوزويوخاري قالديراسان. سيزيف آشاغي ائنمکده دير. سيزيف منيم اوچون محض همين او سوکوت آنيندا ماراقليدير. اونون آز قالا داشدان سئچيلمه يهن عذابکئش صيفتيني، اؤزونون بيتيب-توکنمه يهن ايضطيرابلارينا قنشر گئديبن آغير، هم ده قطعي آدديملارلا آشاغي ائنن همين آدامين اؤزونو گؤرمکديم. بئله واختدا اونون قاچيلماز قيسمتينه بنزه ين دوشونجه سي ده يئنيدن قوووت کيمي اوستونه قاييدير. و يوکسکليکدن آللاهلارين يوواسينا ائنن چاغيندا او اؤز طالعييندن داها يوکسکده دير. سيزيف اؤز داشيندان کنکدير.
قهرمانيميز شعور يييه سي اولدوغوندان بو ميف فاجعه ليدير. سيزيفين هر آدديمينا اميد دستکديرسه، بئله ده صحبت هانسي جزادان گئده بيلر کي؟! بوگونکو فهله ده عؤمرو بويو بئلجه ياشاماقدادير و اونون مصيبتي بوندان هئچ ده شکورلو دئييل. گل کي، آرا-سيرا، شوورو اؤزونه قاييدان چوخ نادير آنلاردا او، فاجعه لي اولور. آللاهلارين پرولتاري، گوجسوز و عصيانکار سيزيف اؤزونون سونو گؤرونمه ين بدبخت طالعييندن حاليدير. بوتون بونلار يالنيز داغين اتگينه ائننده عاغليندان گليب کئچير. اصلینده اونون ستمينه چئوريله سي خيالين آيدينليغي سيزيفين قلبه سينه دؤنور. ائله طالع تاپا بيلمزسن کي، اونو نفرت اوستله مه سين. همين ائنيش بعضا" ايضطيرابليدير، آنجاق بو نيکبينليک ايچينده ده اؤتوشه بيلر. بو ايفاده يئرينده دير. داغين اتگينده کي اؤز داشينا ساري ائنمکده اولان سيزيفي يئنيدن تصوّره گتيريرم. ايضطيراب ازه ليدير. يادداش فاني دونيانين گؤرونتولري ايله دولوب-داشيرسا و بختورليک دويغوسو بئلجه دؤزولمزديرسه، اوندا بير ده گؤردون انسانين قلبينه کدر چؤکدو: بو، داشين غلبه سيدي، همين داشين اؤزودور. نهايتسيز کدر يوکونو داشيماق چوخ آغيردير. هفسيمان باغينداکي گئجه لريميز ده بئله کئچير. آنجاق بيزلري الم-يئسير ائتميش حاقيقتلر بيز اونلاري درک ائديب آنلايان کيمي گئري چکيله جک. اؤز طالعييندن بيخبر ائديپ ده قيسمتينه بئلجه بويون اَيميشدي. فاجيعه ايدراکلا بيرگه باشلايير. کور-پئشمان اولان ائديپ ائله او آنداجا درک ائله يير کي، اونون دونيا ايله يئگانه باغلانتيسي ظريف قيز اليدير. محض اوندا ائديپ تکببورله بو سؤزلري دئيير: " بوتون بو موصيبتلره باخماياراق، آهيلليغيم و قلبيمين بؤيوکلوگو مني " هر شئي ياخشيدير " سؤيله مه يه مجبور ائدير " .
داستايوسکي نين کيريللووو نئجه ديرسه، سوفوکلون اديپي ده بيزه آبزورد قلبه نين دستورونو آنلادير. آنتيک حکمت معاصير شجاعته قايناييب-قاريشميش اولور.
آبزوردو اؤزو اوچون آچان کسين هميشه نفسي چکير کي، سعادت درسليگينه بنزر نسه بير شئي قارالاسين. " بو دار يوللا گئدرسک نئجه؟ " . آما فاني دونيادا اولان-اولماز بيردير، سعادت و آبزورد ائله همين بير اولان يئر اوزونون يئتيرمه سيدير. اونلارين بيري ديگريندن آيري دوشه بيلمز. اوراسي يانليش اولار کي، سعادتين دوغولماسی مطلق آبزوردون کشفييله باغلانا. اولا بيلر کي، آبزورد دويغوسو سعادتدن تؤره ميش اولسون. " منجه، هر شئي ياخشيدي " -اؤيله ين اديپين سؤزلري مقدسدي. بو کلمه لر انسانين سرت و سون کايناتيندا سسله نير. اونلار دئيير کي، هله بو، آخير دئييل، هله هر شئي بيتيب-توکنمه ييب. او سؤزلر بو دونيايا قباحت و معناسيز ايضطيرابلارلا بيرگه وارد اولموش آللاهي دونيادان قووماق نيتينده دير. اونلار طالعي انسانين اؤز الينه تاپشيرير، قسمت دئييلن شئي انسانلارين اؤزلري نين اؤز آرالاريندا گؤره جگي عمله دؤندرير.
سيزيفين سئزيلمز سئوينجي بوراسيندايميش. اونون قيسمتي اونا مخصوصدو. داش اونون املاکيدير. آبزورد انسان دا اؤز چکديگي عذابلارا بئلجه نظر يئتيريبن بت لري سوسدورا بيلير. گؤزله نيلمه دن سسسيزلييه گؤمولموش کايناتدا مين-مين مفتون، ظريف نيدالارين پيچيلتيسي يئر اوزوندن گؤيلره اوجالماقدادير. بو، دونياداکي بوتون سيمالارين سيرلي، غيري-اختياري چاغيريشيدير-البه نين آستار اوزو و اصیل ديري بودور. کؤلگه سيز گونش يوخدور و گئجه ني ده درک ائلمک لابوددور. آبزورد انسان " هه " دئيير و بوندان سونرا اونون جيدد-جهدلري نين سونو گؤرونمور. اگر هر کسين اؤز طالعيي وارسا، بو، هئچ ده غيبدن يازيلماييب، اوزاقباشي، انسانين اؤز قسمتي حاقيندا اولجه دن دوشوندويودور: او، آلين يازيسيدير و نفرته لايقدير. قالان نه وارسا، انسان اؤزونو اؤتوب-کئچنلرين آغاسي سايير. انسان بير آنليغا چئوريليب ياشانميش عمرونه بويلاناندا سيزيف داشين يانينا قاييديب آرتيق اونون طالعيينه دؤنموش عمللرين رابطه سيز دوزومونو سئير ائتمکده دير. او اؤز طالعييني اؤزو ياراديب، يادداشي اونو تام حالا گتيريب و اؤلومله ثبوتا يتيريب. اومله بشرين کؤکونده بني-انساني سوراقلايان، گؤرمک نيتينده بولونان و گئجه نين سونسوزلوغوندان خبردار اولان بير کس-کور اؤز يولونو گئتمگينده دير. و داش يئنه اوزواشاغي يووارلانماقدادير...
من سيزيفي اؤز داغي نين اتگيندجه بوشلاديم! داشيماغا يوک هر واخت تاپيلار. آنجاق سيزيف آللاهلاري اينکار ائدن و آزمان داشلاري يئريندن اوينادان اينامين ان اوجا حدديني اؤيره دير. او دا بئله حساب ائدير کي، هر شئي ياخشيدير. ايندن بئله اؤز حؤکمداريندان محروم کاينات اونا بارسيز و مسکين گؤرونه سي دئييل. داشين هر چينقيسي، کولچه نين گئجه گؤزو، داغدا هر پاريلتيسي اونون اوچون آيريجا بير عالمدير. هئچ نه يوخ، تپه يه، اوجايا قالخماق اوغروندا مبارزه انسان قلبيني دولدورماق اوچون کفايتدير. اودور کي، سيزيفي گرک بختيار ساناسان.
Alber Kamyu. Sizif haqqında mif
Tarix: 21.09.07// Tərcümə: Hikmət Hacızadə
Homerə inanmış olsaq, Sizif bəndələrin ən ağıllısı, ən tədbirlisiymiş. Ancaq başqa bir mənbəyə görə, onun əlindən qarət də gəlirmiş. Burada bir ziddiyyət görmürəm. Sizifin cəhənnəmin əbədi zəhmətkeşi olması barədə çatan bir söz deyir. Hər şeydən əvvəl onu allahları saya almadığına görə qınayıblar. Sizif onların sirlərini aləmə bəyan eləyirmiş. Asopun qızı Eginanı Yupiter qaçırıbmış. Atası qızın birdən-birə yoxa çıxdığına mat qalıb öz dərdini Sizifə danışır. Sizif də qızın başına gələni bilirmiş, şərt qoyur ki, əgər Asop Korinf qalaçasına su versə, onun işinə yarımağa hazırdır. Sizif göylərin qəzəbli ildırımından yer üzündəki suyun bərəkətini üstün saydı. Bunun cəzası cəhənnəm əzabı oldu. Homer orasını da deyir ki, Sizif, sən demə, Ölümün özünü qandallayıbmış. Pluton öz səltənətinə çökən kimsəsizliyə və sükuta göz qaldırıb baxmağa dözmürmüş. Onda müharibə allahını göndərir ki, Ölümü onun qəniminin çəngindən xilas eləsin.
Onu da deyirlər ki, son nəfəsində Sizif arvadını sınağa çəkibmiş və hökmü də bu olubmuş ki, öləndə onu torpağa tapşırmasınlar, cəsədini meydanın ortasına tullasınlar. Sizifin cəhənnəmə düşməyi də elə buradandı. İnsan şəfqətinə yad olan belə bir itaətdən qeyzə gəlmiş Sizif arvadının dərsini vermək üçün Plutondan möhlət istəyir. Elə ki qayıdıb yer üzünü görür, sulardan içir, günəşin, dənizin-daşın nəfəsini özləyir, bir daha kölgələr dünyasına qayıtmağa həvəsi qalmır. Allahların xəbərdarlığı, hədə-qorxusu kara gəlmir. Ləpələri şirin ləhcəli, torpağı göz oxşayan bir körfəzin sahilində uzun müddət beləcə ömür sürür. Axır ki, allahların səbri tükənir. Merkuri peyda olub Sizifin peysərindən yapışır, zorla aparıb cəhənnəmə salır, Sizifin qismət daşısa artıq burada onu gözləyirdi.
Elə buradan bəllidir ki, Sizif absurd qəhrəmandır. Öz ehtirasları, çəkdiyi iztirablar da belədir. Allahlara etinasızlığı, ölümə meydan oxuması və yaşamaq eşqi ona çox baha oturdu-əbəs yerə gücənməyə məhkum oldu. Fani ehtirasların qisməti bu imiş. Düzdü, Sizifin cəhənnəmdə başına gələn qovğalardan yerli-yataqlı xəbərimiz yoxdur. Miflərsə zehnimizi oyatmaqdan ötrü yaranıbdır. Sizif deyəndə azman bir daşı yerindən qoparıb yamaca qaldırmaq istəyən gərilmiş bir bədən ağlımıza gəlir; qıc olmuş, bir üzü nahamvar daşa söykək çöhrə, çamurlu yükə dirənmiş çiyin, büdrək ayaq və hər dəfə yenidən daşı yerindən tərpətməyə cəhd göstərən, ovucları torpağa bulaşmış əllər gözümüz önündə canlanır. Və nəhayət, uzun-uzadı, həm də ahəngdar cəhd-çabalar nəticəsiz qalmır, əvvəli-axırı bilinməz zaman, səmasız bir məkan içərisində məqsədə çatılır. Və bir neçə an içində həmin daş dağın ətəyinəcə yumbalanıb dayanır, gərək təzədən üzüyuxarı qaldırasan. Sizif aşağı enməkdədir. Sizif mənim üçün məhz həmin o sükut anında maraqlıdır. Onun az qala daşdan seçilməyən əzabkeş sifətini, özünün bitib-tükənməyən iztirablarına qənşər gedibən ağır, həm də qəti addımlarla aşağı enən həmin adamın özünü görməkdəyəm. Belə vaxtda onun qaçılmaz qismətinə bənzəyən düşüncəsi də yenidən qüvvət kimi üstünə qayıdır. Və yüksəklikdən allahların yuvasına enən çağında o öz taleyindən daha yüksəkdədir. Sizif öz daşından kənəkdir.
Qəhrəmanımız şüur yiyəsi olduğundan bu mif faciəvidir. Sizifin hər addımına ümid dəstəkdirsə, belədə söhbət hansı cəzadan gedə bilər ki?! Bugünkü fəhlə də ömrü boyu beləcə yaşamaqdadır və onun müsibəti bundan heç də şükürlü deyil. Gəl ki, ara-sıra, şüuru özünə qayıdan çox nadir anlarda o, faciəvi olur. Allahların proletarı, gücsüz və üsyankar Sizif özünün sonu görünməyən bədbəxt taleyindən halidir. Bütün bunlar yalnız dağın ətəyinə enəndə ağlından gəlib keçir. Əslində onun sitəminə çevriləsi xəyalın aydınlığı Sizifin qələbəsinə dönür. Elə tale tapa bilməzsən ki, onu nifrət üstələməsin. Həmin eniş bəzən iztirablıdır, ancaq bu nikbinlik içində də ötüşə bilər. Bu ifadə yerindədir. Dağın ətəyindəki öz daşına sarı enməkdə olan Sizifi yenidən təsəvvürə gətirirəm. İztirab əzəlidir. Yaddaş fani dünyanın görüntüləri ilə dolub-daşırsa və bəxtəvərlik duyğusu beləcə dözülməzdirsə, onda bir də gördün insanın qəlbinə kədər çökdü: bu, daşın qələbəsidi, həmin daşın özüdür. Nəhayətsiz kədər yükünü daşımaq çox ağırdır. Həfsiman bağındakı gecələrimiz də belə keçir. Ancaq bizləri ələm-yesir etmiş həqiqətlər biz onları dərk edib anlayan kimi geri çəkiləcək. Öz taleyindən bixəbər Edip də qismətinə beləcə boyun əymişdi. Faciə idrakla birgə başlayır. Kor-peşman olan Edip elə o andaca dərk eləyir ki, onun dünya ilə yeganə bağlantısı zərif qız əlidir. Məhz onda Edip təkəbbürlə bu sözləri deyir: “Bütün bu müsibətlərə baxmayaraq, ahıllığım və qəlbimin böyüklüyü məni “hər şey yaxşıdır” söyləməyə məcbur edir”.
Dostoyevskinin Kirillovu necədirsə, Sofoklun Edipi də bizə absurd qələbənin düsturunu anladır. Antik hikmət müasir şücaətə qaynayıb-qarışmış olur.
Absurdu özü üçün açan kəsin həmişə nəfsi çəkir ki, səadət dərsliyinə bənzər nəsə bir şey qaralasın. “Bu dar yolla gedərsək necə?”. Amma fani dünyada olan-olmaz birdir, səadət və absurd elə həmin bir olan yer üzünün yetirməsidir. Onların biri digərindən ayrı düşə bilməz. Orası yanlış olar ki, səadətin təvəllüdü mütləq absurdun kəşfiylə bağlana. Ola bilər ki, absurd duyğusu səadətdən törəmiş olsun. “Məncə, hər şey yaxşıdı”-öyləyən Edipin sözləri müqəddəsdi. Bu kəlmələr insanın sərt və son kainatında səslənir. Onlar deyir ki, hələ bu, axır deyil, hələ hər şey bitib-tükənməyib. O sözlər bu dünyaya qəbahət və mənasız iztirablarla birgə varid olmuş Allahı dünyadan qovmaq niyyətindədir. Onlar taleyi insanın öz əlinə tapşırır, qismət deyilən şeyi insanların özlərinin öz aralarında görəcəyi əmələ döndərir.
Sizifin sezilməz sevinci burasındaymış. Onun qisməti ona məxsusdu. Daş onun əmlakıdır. Absurd insan da öz çəkdiyi əzablara beləcə nəzər yetiribən bütləri susdura bilir. Gözlənilmədən səssizliyə gömülmüş kainatda min-min məftun, zərif nidaların pıçıltısı yer üzündən göylərə ucalmaqdadır. Bu, dünyadakı bütün simaların sirli, qeyri-ixtiyari çağırışıdır-ələbənin astar üzü və əsl dəyəri budur. Kölgəsiz günəş yoxdur və gecəni də dərk eləmək labüddür. Absurd insan “hə” deyir və bundan sonra onun cidd-cəhdlərinin sonu görünmür. Əgər hər kəsin öz taleyi varsa, bu, heç də qeybdən yazılmayıb, uzaqbaşı, insanın öz qisməti haqqında əvvəlcədən düşündüyüdür: o, alın yazısıdır və nifrətə layiqdir. Qalan nə varsa, insan özünü ötüb-keçənlərin ağası sayır. İnsan bir anlığa çevrilib yaşanmış ömrünə boylananda Sizif daşın yanına qayıdıb artıq onun taleyinə dönmüş əməllərin rabitəsiz düzümünü seyr etməkdədir. O öz taleyini özü yaradıb, yaddaşı onu tam hala gətirib və ölümlə sübuta yetirib. ümlə bəşərin kökündə bəni-insanı soraqlayan, görmək niyyətində bulunan və gecənin sonsuzluğundan xəbərdar olan bir kəs-kor öz yolunu getməyindədir. Və daş yenə üzüaşağı yuvarlanmaqdadır...
Mən Sizifi öz dağının ətəyindəcə boşladım! Daşımağa yük hər vaxt tapılar. Ancaq Sizif allahları inkar edən və azman daşları yerindən oynadan inamın ən uca həddini öyrədir. O da belə hesab edir ki, hər şey yaxşıdır. İndən belə öz hökmdarından məhrum kainat ona barsız və miskin görünəsi deyil. Daşın hər çınqısı, külçənin gecəgözü, dağda hər parıltısı onunçün ayrıca bir aləmdir. Heç nə yox, təpəyə, ucaya qalxmaq uğrunda mübarizə insan qəlbini doldurmaq üçün kifayətdir. Odur ki, Sizifi gərək bəxtiyar sanasan.