شعر ندير؟ 

   

 

   

  ادبي ياراديجيليقلا مشغول اولان هر کسين، مخصوصا" شعر يازان جوانلارین تئز-تئز اوزلشديکلري سوال بودور: شعر ندير؟ 

   " کيتابي دده قورقود " دا راستيميزا چيخان قافييه سيز،  " هئجا " سيز پوئتیک متنلري شعر دئيلمي؟ -شعردير! 

آنالارين بداهتا" قوشدوغو، پوئتيک کشفلرله دولو باياتيلار شعر دئيلمي؟ شعردير! 

  نظامی نين، فضولی نين، نسيمي نين موضوع و اسلوبجا بير-بيريندن کسکين فرقلنن، آما عینی وضعنده  يازيلميش شعرلري ندير بس؟ البته، شعر نمونه لري! صمد وورغونون آ.س.پوشکنين مشهور  " يوگئني اونگين "  پوئماسيني ترجمه ائتمه سيندن سونرا آذربايجان شعرينه گتيرديگي چارپاز شعري نئجه آدلانديراق؟ شعردير! 

علي کريمين آز قالا پوبليسيستيک ديلله يازيلميش سربست و  " کوبود "  شعرلرينه هانسي آد وئرک؟ يئنه شعردير! 

  هادي، حسین جاويد، ممد آراز، راميز رؤشن، واقف باياتلي و س. شاعيرلريميزه داياناراق بو سواللارين ساييني يئترينجه سيرالايا بيلريک. آما هر دفعه  عینی جوابي آلاجایيق: شعردير!!! 

  بس بو قدر اسلوب، ديل، فورما و موضوع اعتيباري ايله فرقلنن متنلري عمومی شعر يارليغي آلتيندا بيرلشديرن ندير؟قويدوغوموز سون سوالين جوابي ايسته نيلن يئني باشلايان استعدادلي يازار اوچون حياتي اهميت کسب ائدير. سون واختلار ادبي پروسئسي آز-چوخ اؤزونده عکس ائتديرن آذربايجانديللي اینترنت سايتلاريندا يئرلشديريلن متنلرين و اونلارا يازيلان شرحلرين تحلیلي ده بو سوالا جواب آختارماغين نه قدر آکتوال اولدوغونو بير داها اورتايا قويور. 

  ان دوغرو جوابي تاپماغين يولو سواللاردان کئچير. باشلاياق. 

  گؤره سن نظامی، فضولی و نسيمي نين معاصرلري بو گون نييه اونودولوب؟ بو اوچ شاعيرين اؤز معاصرلريندن داها استعدادلي اولدوغونو سؤيله مک کيمي توپدان جوابلار بيزي قانع  ائده جکمي؟ عمومیتله، بير يازارين اوغوروندا استعدادين پايي نه قدردير؟ بيري نين ديگريندن  " داها ياخشي يازماسي "  هانسي آنلاما گلير؟ 

  اساس سوالا جواب وئرمه ميشدن قاباق، يوخاريدا قويدوغوموز اوچ سوالا جواب آختاراق. 

  سوال 1. نظامی، فضولی و نسيمي نين معاصرلري بو گون نييه اونودولوب؟ 

  - اونا گؤره کي، اونلارين معاصرلري نين بؤيوک اکثريتي استعداددان محروم ايدي- ايسته نيلن دؤورده بو، دييشميه ن قانوندور. ايکينجي دييشميه ن قانون ايسه بودور کي، مثلن، نظامی نين استعدادلي معاصرلري نين اکثريتي يا نظامیني، يا دا نظامی قده رکي ادبي بوتو تقليد ائديرديلر. زامان کئچدي- اونلارين ايچيندن تاريخين سيناقلاريندان سالامات چيخان تکجه نظامی اولدو. چونکي بو اژدها قارداش اؤزونو، محض اؤزونو ايفاده ائديردي. تقليدچي دئييلدي. عینی سؤزلر فضولیيه، نسيمييه، خطاييه، خاقانييه و بو گونوموزه قدر آدي، شعري گليب چيخميش ايسته نيلن ديگر شاعيريميزه ده عآيددير. 

  سوال 2: بو اوچ شاعيرين اؤز معاصرلريندن داها استعدادلي اولدوغونو سؤيله مک کيمي توپدان جوابلار بيزي قانع  ائده جکمي؟ 

  -يوخاريدا بو سوالا قيسمن جواب وئرديک. تکجه استعدادلي اولماق يئترلي دئييل. گرک اؤزونه مخصوص و تقليددن اوزاق اولاسان. بو يازارلارين معاصرلريندن نييه فرقلنديگيني هارداسا ايضاح ائتديک. آيدينليق گتيريلمه سي لازيم اولان اساس مثله ايسه  " استعداد "  بحثیدير. آيديندير کي، استعدادسيز يازار بيزيم يازيميزين اوبجکتی اولا بيلمز. آما تاريخين حدسيز سايدا استعدادلي يازار اوچون  " قارداشليق مزارليغي " نا چئوريلديگيني ده قئيد ائتمه ليگيک. استعداد- ادبياتين اليفباسيدير. آما کيم بو اليفبادان نئجه سؤزلر قوراشديراجاق، جومله لر قوراجاق، بو  " پالچيقدان هانسي هئيکلي يوناجاق " - بو سونرانين ايشيدير. و يا مارک تواینين سؤزو ايله دئسک، ادبيات 10 فايز استعداد، 90 فايز تردير. ادبياتدا يئنيلييه کاپالي اولان هئچ بير امضاء ايندييه قدر اوغور قازانماميشدير. فضولی نظامیدن سونرا اونا گؤره اوغور قازاندي کي، تام فرقلي ياناشما، اسلوب و فورمالار تکليف ائتدي. بو، اونون زامانيندا حدسيز جسارت طلب ائدن آدديم ايدي. تصادفي دئييل کي، معاصرلري فضولیني  " بوشبوغاز "  آدلانديريردي. هانسي کي، بو لقب سونرادان اونون ادبي تخلصونه چئوريله جکدي. 

  نظامی نين  " لیلی و مجنون " او رئاليست و حياتي آنلام داشييان بير اثر ايديسه، فضولی عینی سوژئته عرفانی آنلام وئرمکله، اونون کدلاريني يئر عالميندن آييريب، گؤيلره-  اسلامي سیستمه باغلادي. عمومیتله، فضولی نظامیدن فرقلي اولاراق، بير شعريني، غزليني بئله، قادينا، اينسانا حصر ائتمه دي. بير چوخلارينا بو ادعاميز ايلک باخيشدان غريبه  گؤرونه بيلر. آما عرفاندان خبري اولانلار بيلير، فضولی  " جانان "  دئينده قاديني، گؤزل سئوگيليني يوخ،  " جان " اي ياراداني نظرده توتوردو ( " جانان "   " جاني يارادان "  دئمکدير). مشهور  " لیلی و مجنون "  پوئماسي نين گيريشي ده محض بئله باشلايير:  " اگر ياراداني لیلی، اؤزومو ايسه کاميللييه جان آتان عاشيق- مجنون کيمي گؤتورسم… " . بورادا لیلی قطعييين عادي بير قادين اوبرازي دئييل- يارادانين اوبرازيدير. ادبياتدا رمزلرين، سيمووللارين اولماسي عادي حالدير. تسسوف کي، سووئت ادبياتشوناسليغي و اورتا مکتبلرده کئچيريلن، بو گون ده عینی تمللر اوزرينده داوام ائتديريلن ادبيات درسلري بيزيم اوشاقلاري تام يانليش يولا يؤنلدير. 

  سؤزوموزون اساس قايه سي بودور: اصلینده فضولی اؤز شعر مکتبيني نظامین مکتبي نين اينکاري اوزرينده قورموشدو. حروفی فلسفه سيني اؤز شعرينه گتيرن، اينساني آللاهلاشديران نسيمي ده فضولی پوئتیک مکتبيني اينکار ائتمه سه يدي، فضولي نين بوتون ديگر معاصرلري کيمي چوخدان اونودولموشدو. 

  تقليدچيلر هميشه تاريخين کونج-بوجاغيندا ايتمه يه محکومدور- بو عکسيوماني يئنيدن اثبات ائتمه يه احتيياج يوخدور. 

  نهايت، سوال 3 و 4: عمومیتله، بير يازارين اوغوروندا استعدادين پايي نه قدردير؟ بيري نين ديگريندن  " داها ياخشي يازماسي "  هانسي آنلاما گلير؟ 

  -  " استعداد "  مثله سينه آرتيق آيدينليق گتيرديک. بير يازارين ديگريندن  " داها ياخشي "  يازماسي نين دا ايلکين شرطلرينه هاراداسا توخوندوق. ايندي ايسه بو مقاما داها گئنيش ايضاحات وئرک. 

  هر بير بؤيوک يازارين بورجودور کي، يازديغي ادبي ديلي زنگينلشديرسين، يئني سؤزلره ياشاماق حقوقو وئرسين. مثلن، شکسپیر انگلیس ديلينه 10 مين، پوشکين روس ديلينه 3 مين يئني سؤز قازانديريب. 

  هر بير بؤيوک يازارين داها بير بورجو اودور کي، ادبي ديله يئني استراکچر و فورمالار قازانديرسين، ديلين ایستاتیستيک و اينکيشافدان قالميش بير ارگانيزم کيمي يوخ، جانلي بير وارليق کيمي دايمي اينکيشافينا خدمت ائتسين. يازار بورجلودور کي، درسليکلرده کانونلاشميش ديل قايدالاريني سينديريب، اونا يئني فورمالار و اسلوبلار قازانديرسين. عادي بير مثال، ياخين قونشوموز ترکیه ادبي ديلي نين اينکيشافينا نظر يئتيرک. گؤتورون بير ناظم حيکمتين شعر ديلي ايله، اوندان بير نئچه اونيل سونرا حياتيني دييشن آتیلا ايلهانين شعر ديليني مقایسه ائدين. فرقي آيدين گؤره جکسينيز. ناظمي چوخ راحت آنلاياجاق، آما آتیلا ايلهانين سکسنلرده يازديغي شعرلرين اکثريني تام درينليگي ايله آنلاماقدا چتينليک چکه جکسينيز. آما آذربايجاندا يوز ايل قاباق شعر يازميش ميکاييل موشفيقين شعر ديلي ايله بو گونکو گنج يازارين شعر ديلي آراسيندا هئچ بير فرق گؤرميه جکسينيز. کيملرسه بونو نرمال قبول ائده بيلر، آما ادبيات هم ده بير علم، هم ده عصرلر بويو داوام ائدن بير تجروبي ائمالاتخانادير. بو باخيمدان يوز ايل بويو آذربايجان ديلي نين استاتیک قالماسي بير طرفدن اونون اينکيشافدان آخساماسيديرسا، ديگر طرفدن بو ديلده يازانلارين هله محللي اولماسيندان خبر وئرير. عینی سؤزلري بيز  " ياناشما طرزي " ،  " اسلوب " ،  " فورما "   " استراکچر "  کيمي جدی ادبي آنلاييشلار حاقيندا دا دئيه بيلريک. تاسف کي آذربايجاندا ادبي تنقيد بير دفعه  ده اولسون پوئتيک متنلري (وه يا نثری) محض بو کونتئکستدن تحلیله چکمه ميش و يا چکه بيلمه ميشدير. تنقيد آذربايجاندا متنلري 2 نقطه دن تحلیله چکيب هميش: 

  1.  " مولف بوردا نئجه ده گؤزل دئميشدير… "  

  2.  متن اؤز زاماني ايله نئجه ده گؤزل سسلشير و يا سسلشمير 

  بو فاکتورلار نه قدر واجيب اولسا دا، ادبياتين تام تنقيدي منظره سيني آنلاماق اوچون قطعييين يئترلي دئييل. بلکه ده بونا گؤره دير کي، آز-چوخ اؤزونده ادبي استعداد حس ائدن هر کس ائله بيلير کي، يالنيز  " ايلهام پريسي " نين حسابينا ادبياتدا گون کئچيره بيلر. بلکه ده بونا گؤره دير کي، آذربايجاندا سؤزون حقیقی معناسيندا جدی ادبي نمونه لر يارانمير. بلکه ده بونا گؤره دير کي، نثریميز نقلئتمه دن، شعريميز مولفين  " کوخنا "  پروبلئميندن او يانا کئچمير. بيزيم مولفلرين شعرلري ندن عيبارتدير: مولف سئوگيليسيندن آيريلميش و کدرليدير، وطنيني دهشت چوخ سئوير، گؤز ياشلاري تؤکمک اوزره ماهردير، ياغيشدان، پاييزدان ريققته گلير و س. بس نثریميز؟ بؤيرونده-باشيندا باش وئرن احوالاتلاري کاغيذا کؤچورمکله ناثيرلريميز ايشلريني بيتميش حساب ائدير. ادبيات بودورمو؟ يوخ. 

  البته، بو گون ده استعدادلي گنجلريميز وار- آما باخيرسان کي، بيري راميز رؤوشه ني، بيري نصرت کسمنليني، بيري سالام سارواني، بيري علی کريمي، بيري واقيف  باياتليني و س.-ني تقليد ائله مکله مشغولدور. 

  بونو اونلارا ايراد توتاندا ايکي آرقومئنت گتيريرلر: 

  1. من بو شعري يازندا هئچ اونلاري اوخوماميشديم؛ 

  2. منيم دئديگيم فيکيرله اونون دئديگي آراسيندا بؤيوک فرق وار و س. 

  بئله ده يوخاريدا سادالاديغيم مقاملاري بير داها عمومیلشديرمه يه احتيياج يارانير. تقليد يالنيز اؤزوندن اولکي شاعيرين فيکريني هانسيسا باشقا شکيلده تکرارلاماق دئييل. بو، شعرين هاوا و ريتمي نين اوخشارليغيندا، ياناشما طرزلري نين بنزرليگينده، فورمادا، جومله قورولوشوندا و س. چوخسايلي ديگر مقاملاردا اؤزونو گؤستره بيلر. اصل شعر بوتون معنالاردا اوريژينالدير. او، هئچ بير پارامئتر اوزره اولکيلري تکرارلامير- يالنيز اؤزودور. و اصلینده  " شعر، ياراديجيليق اؤزونوفاده دئمکدير "  آنلاييشيني دا بو کونتئکسدن آنلاماق لازيمدير. اؤزونويفاده - سه نين باشقالاريندان فرقين دئمکدير. بو فرقدن باشلايير شعر. بو فرقدن باشلايير ياراديجيليق. 

  بس بيز نه ائديريک؟ 

  دونيانين بير عصردن آرتيقدير کي، بير فورما کيمي ايمتيناع ائتديگي (ياشاييب بيتيرديگي) هئجادا، قم-کدر، سئوگيليم-آيريليق-حصرت اوچبوجاغيندا بيزه قدر يازيلميش ميليونلارلا شعري تقليد علمکله مشغولوق. بونونلا نه يه نايل اولاجاغيق؟ هئچ نه يه! 

  آدام بو متنلري اوخوياندا اورادا بو يازاردان باشقا هر کسي گؤرور- نظامیني، فضولیني، نصرت کسمنليني و حتّی علی اغا واحدي ده. دوستوم، عصرده توتاق کي، 18 سئنتيابر 2007-جي ايلده محض سه نين ياشاديغين سئوگي هاني بس؟ دوغرودانمي سن سئوگيلينله صحبتده اونون گؤزلريني دنيزه، ساچلاريني سؤيود يارپاقلارينا، دوداقلاريني تزه آچيلميش غنچه يه بنزه دنده اؤزون-اؤزونه گولمگين توتمور؟ توتمورسا، امين اول، سئوگيلين سني آخماق حساب ائدير، اگر هله بونو سه نين اوزونه وورماييبسا، دئمه لي تئزليکله ائده جک. امين اول. سادجه بير آز زامانا احتيياجي وار. يا سن هله ده صمد وورغونون و يا فضولی نين، علی کريمين، راميز رؤوشه نين، رسول رزانين فورماسيندا شعر يازيرسانسا، دئمه لي سن هئچ نه يازميرسان. سن اوجا بير داغين کؤلگه سينده مووققتي خومارلانان چوخسايلي امضاءلاردان بيريسن. گونش داغين بو اوزونه فيرلانان کيمي بوخارلاناجاقسان! سن  " تيتانيک " اين شهرتينه آلدانيب اونا مينمه يه جان آتانلاردان بيريسن. بو گه مي باتاندا اورداکي يوزلرله سرنيشي نين آديني هئش کيم خاطيرلاماياجاق. يئنه  "  " تيتانيک "  باتدي "  دئيه جکلر. مثلن، هئچ کيم دئميه جک کي،  " فيلانکس نصرتين، صمدين، راميزين گميسينده باتدي " . ادبياتين ایستاتیستيکاسي يوخ،اونون تاريخيني يارادانلاردان اول.  اؤز کيچيک و تاختا قاييغيندا باتماغي داها اوستون توت، نينکي  " تيتانيک " لرين پارلاق تاريخچه سي ايچينده ايتيب-باتماغي. 

  سوندا بير داها قيد ائديم: ادبيات اوچون اوچ شرط چوخ واجيبدير: 

  1.استعداد؛ 

  2. جسارت؛ 

  3. دوزگون مطالعه. 

  سنده بونلاردان بيري يوخدورسا بئله، سن هئچ کيمسن، دوستوم. گئت باشقا ايشله مشغول اول. 

      ظاهر عظمت